Το σημερινό πολιτικό αδιέξοδο είναι (εν μέρει) αποτέλεσμα του εκλογικού συστήματος

eklogesΗ ανακήρυξη νέων εκλογών μέσα στο ίδιο έτος αποτελεί μια πολύ άσχημη εξέλιξη για την χώρα μας. Ο Έλληνας πολίτης, μπερδεμένος και χωρίς προσανατολισμό, καλείται να προσέλθει στις κάλπες για άλλη μια φορά, ουσιαστικά για να επιλέξει το μη χείρων βέλτιστον.

Ασφαλώς το πολιτικό αδιέξοδο στο οποίο έχουμε περιέλθει ωφείλεται κατά κύριο λόγο στην πολιτική μας κουλτούρα, την παιδεία και την ιδιοσυγκρασία μας που έχουν εκθρέψει την σημερινή πολιτική τάξη πραγμάτων. Ταυτόχρονα όμως, θεωρώ ότι μεγάλο μερίδιο για την τραγική κατάσταση φέρει και το υπάρχων εκλογικό σύστημα. Βασικό χαρακτηριστικό του συστήματος αυτού είναι η μία και μοναδική επιλογή προτίμησης που καταγράφεται για τον κάθε πολίτη.

Συγκεκριμένα, όταν προσέρχεται στις κάλπες ο ψηφοφόρος δηλώνει μόνο το κόμμα της πρώτης προτίμησης που έχει, χωρίς να κατατάσσει τα υπόλοιπα κόμματα βάσει της συνολικής του προτίμησης. Με αυτόν τον τρόπο, δεν λαμβάνεται υπόψη η γνώμη που έχουν οι Έλληνες πολίτες σχετικά με υποψήφια κόμματα που δεν αποτελούν την πρώτη τους προτίμηση. Ως εκ τούτου, το υφιστάμενο εκλογικό σύστημα είναι εκ φύσεως ανεπαρκές και δεν αντικατοπτρίζει επακριβώς το σύνολο των πολιτικών πεποιθήσεων του κόσμου και την βούληση του. Έτσι όμως δημιουργούνται στρεβλώσεις και πολλές φορές ευνοούνται πολιτικές συνεργασίες που διαμορφώνονται κατ ανάγκην, χωρίς να έχουν καμία προοπτική.

Χαρακτηριστικό πρόσφατο παράδειγμα είναι η συνεργασία ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ. Μόνος κοινός τόπος των δύο κομμάτων ήταν ο προσδιορισμός των μνημονίων ως η αιτία του προβλήματος. Παρόλαυτα, για να ξεπεράσεις ένα πρόβλημα πρέπει να υπάρξει και σύμπλευση απόψεων όσον αφορά τα μέτρα που πρέπει να εφαρμοστούν για την λύση του. Στην πράξη όμως, οι προτάσεις που είχαν στην ατζέντα τους τα δύο κόμματα ήταν εκ διαμέτρου αντίθετες. Παραδείγματος χάριν, πολλά από τα στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ υποστήριζαν την επανακρατικοποίηση των τραπεζών, ενώ οι ΑΝΕΛ στο σύνολο τους τάσσονταν υπέρ του ανοίγματος των αγορών. Έτσι διαμορφώθηκε μια κοινοβουλευτική πλειοψηφία η οποία ήταν καταδικασμένη να αποτύχει διότι από την πρώτη στιγμή που θα κάθονταν να συζητήσουν σοβαρά την λήψη αποφάσεων, θα έρχονταν σε ρήξη. Το αποτέλεσμα ήταν μια ατέρμονη διαπραγμάτευση έξι και πλέον μηνών χωρίς ουσιαστική ατζέντα, βασικά περιορισμένη στο να θέτει κόκκινες γραμμές.

Ένα εκλογικό σύστημα στο οποίο ο ψηφοφόρος κατατάσσει όλα τα κόμματα βάσει των προτιμήσεων του μπορεί να αναδείξει τέτοιου είδους προβλήματα σε πρώιμο στάδιο, και ίσως να προλάβει άσκοπες πολιτικές συνεργασίες και αδιέξοδα της φύσεως που αντιμετωπίζουμε σήμερα. Η πλειονότητα των πολιτών που ψήφισαν ΣΥΡΙΖΑ και ΑΝΕΛ στις περασμένες εκλογές έχουν μεγάλες διαφορές στις απόψεις τους επάνω στα περισσότερα ουσιαστικά θέματα που απασχολούν την κοινωνία μας. Επομένως, είναι λογικό να υποθέσουμε ότι οι ΑΝΕΛ θα βρίσκονταν πολύ χαμηλά στην προτίμηση των ψηφοφόρων του ΣΥΡΙΖΑ ως μια βιώσιμη, δεύτερη καλύτερη λύση, και το αντίστροφο βεβαίως. Δυστυχώς όμως αυτό δεν αποτυπώθηκε ποτέ στο αποτέλεσμα των εκλογών.

Στην απίθανη περίπτωση που το εκλογικό ψηφοδέλτιο περιλαμβάνει μόνο δύο κόμματα, ο περιορισμός που αναλύουμε παραπάνω προφανώς δεν έχει καμία απολύτως ουσία. Όταν όμως υπάρχει πλουραλισμός, το υφιστάμενο εκλογικό σύστημα προκαλεί μια σειρά από στρεβλώσεις πέραν αυτών που προανέφερα και που ίσως είναι λιγότερο ορατές εκ πρώτης όψεως.

Παίρνω παράδειγμα την Χρυσή Αυγή, η οποία συγκέντρωσε στις περασμένες εκλογές το ποσοστό του 6.3%, βγαίνοντας 3ο κόμμα. Μπορώ να υποθέσω (αφού δεν υπάρχουν επίσημα στοιχεία) ότι για το υπόλοιπο 93.7% του εκλογικού σώματος η Χρυσή Αυγή κατείχε πολύ χαμηλή θέση προτίμησης ως εναλλακτική ή δεύτερη καλύτερη λύση. Συνεπώς, το αποτέλεσμα των περασμένων εκλογών, όσων αφορά την κοινοβουλευτική δύναμη της ΧΑ, κάθε άλλο παρά αντιπροσωπευτικό είναι των πεποιθήσεων και της βούλησης της πλειονότητας του κόσμου.

Επιπλεόν, σε πόσες εκλογικές αναμετρήσεις κι αν δεν έχουμε δυστυχώς δει να «θυσιάζονται» κάποια μικρά κόμματα που θέτουν σοβαρές προτάσεις και δεν διακατέχονται από πνεύμα λαϊκισμού απλά για να «μην πάει χαμένη η ψήφος»;

Θύμα του υφιστάμενου συστήματος ψηφοφορίας αποτελούν επίσης και οι αυτοδιοικητικές εκλογές που γίνονται σε δύο γύρους. Για του λόγου το αληθές αρκεί να επισημάνω ένα απλό, θεωρητικό παράδειγμα χωρίς αναφορά σε κάποιο συγκεκριμένο εκλογικό αποτέλεσμα του παρελθόντος.

Ας υποθέσουμε λοιπόν ότι κατεβαίνουν τρεις παρατάξεις στις δημοτικές εκλογές, Α, Β και Γ. Υποθέτουμε επίσης ότι το εκλογικό σώμα κατατάσσει τις παρατάξεις αυτές όπως παρακάτω:

Εκλογές

Εφόσων κανένας υποψήφιος δεν συγκεντρώνει την απόλυτη πλειοψηφία, οι δύο υποψήφιοι με τον μεγαλύτερο αριθμό ψήφων περνούν στον δεύτερο γύρο. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα, αυτοί είναι οι Β & Γ. Στον δεύτερο γύρο ο Β κερδίζει εύκολα διότι συγκεντρώνει το 65% των ψήφων έναντι 35% που συγκεντρώνει ο υποψήφιος Γ.

Το παράδοξο του συγκεκριμένου αποτελέσματος είναι ότι μεταξύ του Α και του Β, το 60% του εκλογικού σώματος προτιμάει τον πρώτο, ενώ μεταξύ του Α και του Γ το 65% των ψηφοφόρων δείχνει προτίμηση πάλι στον Α. Συνεπώς, το τελικό αποτέλεσμα δεν αντικατοπτρίζει την συνολική προτίμηση του κόσμου και μπορεί να κριθεί άδικο.

Τι μπορούμε να κάνουμε για να διορθώσουμε τις στρεβλώσεις που προκαλούνται από το υπάρχων εκλογικό σύστημα; Πως μπορούμε να το αλλάξουμε;

Μια καλή αρχή είναι να αποδεχτούμε γρήγορα ότι κανένα εκλογικό σύστημα δεν μπορεί να είναι απόλυτα δίκαιο. Στο συμπέρασμα αυτό κατέληξε η μονογραφία του οικονομολόγου Kenneth Arrow με τίτλο «Κοινωνική Επιλογή και Ατομικές Αξίες» το 1951.[1][2] Το σύγγραμμα αποτελεί ένα αριστούργημα των κοινωνικών επιστημών στο σύνολο τους, θέτωντας τα θεμέλια της σύγχρονης Θεωρίας Κοινωνικής Επιλογής βάσει τεσσάρων βασικών ηθικών αξιωμάτων: την ομοφωνία, την ανωνυμία, την ανεξαρτησία άσχετων επιλογών, και την μεταβατικότητα.

Το πρώτο αξίωμα προσδιορίζει ότι εφόσων, σύμφωνα με την κρίση του κάθε πολίτη, ένας υποψήφιος Α είναι καλύτερος από έναν υποψήφιο Β, τότε ο Β δεν πρέπει να εκλεγεί. Το δεύτερο αξίωμα προσδιορίζει ότι όλοι οι ψηφοφόροι έχουν την ίδια βαρύτητα (μία ψήφος για τον κάθε πολίτη και ίση μεταχείρηση), αποκλείωντας έτσι δικτατορικά καθεστώτα.

Το τρίτο αξίωμα είναι γνωστό και ως η «ιδιότητα του Sen» [3]: εφόσων ο υποψήφιος Α εκλέγεται από ένα σύνολο υποψηφίων Ο={Α,Β,Γ}, τότε ο ίδιος υποψήφιος θα πρέπει να εκλέγεται και από ένα υποσύνολο Ο′={Α,Β} του Ο. Με άλλα λόγια, η εξάλειψη ορισμένων από τους μη επιλεγμένους υποψηφίους δεν πρέπει να επηρεάσει την επιλογή του Α ως την προτιμώμενη λύση.

Το τελευταίο αξίωμα προσδιορίζει ότι η κοινωνική επιλογή είναι μεταβατική. Εάν δηλαδή το εκλεκτορικό σώμα προτιμάει τον υποψήφιο Α από τον Β, και ταυτόχρονα προτιμάει τον Β από τον Γ, τότε το εκλεκτορικό σώμα πρέπει να προτιμήσει τον Α έναντι του Γ.[4]

Ο Arrow απέδειξε βάσει μαθηματικής λογικής ότι κανένα σύστημα ψηφοφορίας δεν μπορεί να είναι συμβατό ταυτόχρονα και με τα τέσσερα βασικά αξιώματα κοινωνικής επιλογής· το αποτέλεσμα αυτό είναι γνωστό στις οικονομικές επιστήμες ως το «θεώρημα του αδύνατου».

Παρόλαυτα, είναι μαθηματικά αποδεδειγμένο ότι εκλογικά συστήματα που λαμβάνουν υπόψη το σύνολο των προτιμήσεων του ψηφοφόρου βάσει της κατάταξης των υποψήφιων κομμάτων στο ψηφοδέλτιο, παρουσιάζουν σημαντικά πλεονεκτήματα, εφόσων εφαρμοστούν σωστά, έναντι του παραδοσιακού και ανεπαρκούς συστήματος που έχουμε σήμερα στην Ελλάδα.[5]

Η αδυνατότητα που περιέγραψε ο Arrow δεν πρέπει να μας αποθαρρύνει να δούμε μπροστά. Διότι όπως δεν υπάρχουν ιδανικές αγορές και δεν υπάρχουν ιδανικές κυβερνήσεις, έτσι ωφείλουμε να αποδεχτούμε ότι δεν υπάρχει και το ιδεώδες εκλογικό σύστημα. Όμως, το πολιτικό αδιέξοδο που αντιμετωπίζουμε σήμερα δεν έχει προκληθεί από την ανυπαρξία ενός τέλειου εκλογικού συστήματος, αλλά είναι αποτέλεσμα της αδυναμίας μας να υιοθετήσουμε ενα εκλογικό σύστημα που είναι σαφώς ανώτερο του τωρινού.

Στην σημερινή εποχή διαθέτουμε την απαραίτητη τεχνολογία που μας επιτρέπει να επεξεργαστούμε μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα πληροφορίες και δεδομένα που είναι πολύ πιο σύνθετα και αντικατοπτρίζουν ακριβέστερα την πολιτική βούληση του κόσμου σε σύγκριση με την μοναδική επιλογή που δίνεται σήμερα στον Έλληνα ψηφοφόρο να δηλώσει μόνο την πρώτη προτίμηση που έχει. Και αν θεωρήσετε ότι το άρθρο αυτό είναι απλά ακαδημαϊκού ενδιαφέροντος, σας πληροφορώ ότι ένα σύστημα πολλαπλών επιλογών εφαρμόζεται εδώ και πολλά χρόνια στην Αυστραλία.

[1] Arrow, Kenneth J., (1951). Social Choice and Individual Values, New York: Wiley.

[2] Δες επίσης: Arrow, Kenneth J., (1950). A difficulty in the concept of social welfare, The Journal of Political Economy, 328-346.

[3] Sen, A. K., (1970). Collective Choice and Social Welfare, San Francisco: Holden-Day.

[4] Η παραβίαση του συγκεκριμένου αξιώματος είναι γνωστή στα οικονομικά σπουδαστικά κείμενα ως «το παράδοξο της ψηφοφορίας» (the voting paradox) ή αλλιώς «το παράδοξο του Condorcet».

[5] Για μια σύντομη και μη τεχνική εισαγωγή στο θέμα, δες το εξαιρετικό άρθρο του Karl Sims στο blog του: http://www.karlsims.com/second-choice-voting.html

Advertisements

About Vasilis

I am an econometrician and I am interested in contemporary issues in economics and politics, as well as history, related to Europe with emphasis to Greece. You can follow me at https://vasilissarafidis.wordpress.com/
This entry was posted in Greek. Bookmark the permalink.

2 Responses to Το σημερινό πολιτικό αδιέξοδο είναι (εν μέρει) αποτέλεσμα του εκλογικού συστήματος

  1. katerina says:

    Δεν διαφωνω, αλλά για να επιτευχθουν δικαιες εκλογες ακομη και μ ετις σημερινες δυνατοτητες του συστηματος, εκεινο που πρωταρχικα πρεπει να αλλαξει στο Συνταγμα ειναι οτι η ψηφος πρεπει να ειναι υποχρεωτικη. Αν υπαρξει αυτο, τοτε το εκλογικο αποτελεσμα θα αλλαξει αρδην, δεδομενου οτι προσερχομενοι αναγκαστικα ολοι στην καλπη, θα υπαρχει μια πιο καθαρη πολιτικη εικονα. Αν οντως ψηφιζε το 95% τουλαχιστον των Ελληνων ψηφοφορων, η ΧΑ δεν θα εβγαινε αλλά ουτε και το Πασοκ και η Ανελ. Η ψηφοφορια με προτιμηση κομματων απαιτει να μην υπαρχει αρχικα “ιδεολογια” αλλά προγραμμα. Αυτο πιθανοτατα να μπορει να γινεται σε χωρες οπου η πολιτικη σκηνη τους ειναι αφορτιστη (πχ εδω ) αλλά οχι σε χωρες με λαους αμιγεις στην πλειονοτητα τους και συνεπως ακρως πολιτικοποιημενους. Βεβαια αυτο στις μερες μας δεν θεωρειται πλεον καλο, αλλά το αντιθετο μαλιστα. Ομως καθως αλλαζουν οι γεννιες και καθως επισης αλλαζει κι η δομη του λαικου στρωματος υπαρχει περιπτωση ενα νεο Συνταγμα να ειναι πιο σωστο σε σχεση με την εκλογικη διαδικασια αν συμπεριλαβει και τις προτιμησεις σε δευτερο και τριτο κομμα. επισης μην ξεχναμε οτι στις χωρες με προτιμησεις συνηθως υπαρχει και η Γερουσια ενω η Ελλαδα εχει μονο μια Βουλη.

    Like

  2. Vasilis says:

    Ευχαριστώ πολύ για το σχόλιο Κατερίνα! 🙂 Δεν είμαι σίγουρoς ότι το ζήτημα που αναφέρεις είναι απλά νομοθετικό διότι ένας νόμος δεν μπορεί να σε απαγορεύσει να ψηφίσεις “λευκό” ή “άκυρο”… (συνεπώς το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι το ίδιο ακόμα κιαν ψήφιζαν όλοι.) Εκεί που πρέπει να δουλέψουμε λοιπόν είναι νομίζω στην μόρφωση κοινωνικής συνείδησης. Παρεμπιπτόντως, μακάρι να είχαμε στην Ελλάδα και περισσότερη “ιδεολογία” πάνω στα βασικά θέματα που αφορούν την ζωή μας, διότι φοβάμαι ότι το μοναδικό μας κριτήριο στις εκλογές είναι ποιός μας υπόσχεται τα περισσότερα και μάλιστα με τον λιγότερο κόπο…

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s